Na een halfjaar en een jaar onderweg hebben we een evaluatie geschreven over de voortgang van onze reis en de indrukken. Inmiddels is onze reis van bijna 15 maanden alweer een paar weken voorbij en wordt het tijd om van onze hele reis een heleboel dingen op een rijtje te zetten.

Algemeen

Terugkijkend zijn we ontzettend blij dat we deze reis hebben gemaakt. We hebben letterlijk nog geen moment spijt van gehad van onze beslissing - zowel voor vertrek, tijdens de reis of nu na afloop. Integendeel! Het zijn vijftien fantastische maanden geweest waarin we zo ongelofelijk veel hebben gezien en meegemaakt. Eigenlijk in geen woorden te beschrijven. Voor we vertrokken hadden we wel een bepaald beeld van onze reis en de landen die we zouden bezoeken en daar bepaalde verwachtingen bij, maar je weet natuurlijk vooraf nooit hoe het op reis gaat uitpakken. Nu - achteraf - blijkt dat al onze verwachtingen meer dan overtroffen zijn. Het was mooier en indrukwekkender en we hebben meer gezien, beleefd, ervaren en geleerd dan we ooit hadden durven hopen.

Zouden we dingen anders hebben gedaan?

Niet zoveel. Uiteraard terugkijkend wel wat kleine dingetjes, maar op hoofdlijnen zouden we dezelfde reis maken als dat we nu hebben gedaan. De route bleek ontzettend goed te werken. Het is een aardige puzzel geweest om op basis van de landen die we wilden zien en de geschikte seizoenen om daar te zijn, een route te maken, maar daar zijn we toch heel goed in geslaagd. Helemaal passend is het natuurlijk nooit te maken. Zo was het veel te warm toen we in april nog (tegen onze zin in) een week in India zaten en vervolgens nog iets te vroeg in het seizoen en te koud toen we begin mei in de bergen van Noord-Pakistan kwamen, maar dat soort dingen is soms niet te voorkomen.

We hebben tijdens heel onze reis flink het tempo er in gehouden. In sommige landen hadden we veel langer kunnen en willen blijven, maar dat bleek niet altijd mogelijk om verschillende redenen: klimaat, visum of afspraken verder op de route. Na vijf weken in Pakistan verlieten we het land met pijn in ons hart. We hadden er makkelijk nog heel veel langer willen blijven. Hetzelfde geldt voor Iran, maar ons visum liet dat niet toe. Ook in Nepal hadden we het nog wel een maandje kunnen uithouden, maar we moesten verder naar India, waar Frank en Desiree zouden aankomen. Etcetera...

Uteindelijk zijn de route en het reistempo dus een compromis tussen enerzijds genoeg tijd nemen om een land te bezoeken, en anderzijds vlot genoeg reizen om de route af te leggen die we in gedachten hadden en de landen te zien die we wilden zien. We hadden in veel landen veel langer kunnen blijven, maar dat zou dan ook betekenen dat we bepaalde landen hadden moeten schrappen en we zijn achteraf blij dat we dat niet hebben gedaan want we zouden niets hebben willen missen van wat we hebben gezien. Dat betekent ook dat we makkelijk bijvoorbeeld een jaar of vijf zouden kunnen doen over de route die we hebben afgelegd als we overal zoveel tijd voor zouden nemen als we zouden willen. Het is dus gewoon eigenlijk nooit genoeg…

Geen spijt dus. Wat we wel anders hadden moeten doen is het visum voor Iran, dat we eerder hadden moeten regelen zodat we meer tijd in dit prachtige land hadden en niet ruim een week in Delhi bij 45 graden vastzaten. Als we het opnieuw moesten doen, zouden we ook proberen om een visum voor Turkmenistan te krijgen (erg lastig) zodat we overland van Iran naar Oezbekistan konden reizen in plaats van de vlucht tussen Tehran en Tashkent die we nu hebben genomen.

Accommodatie

Aan het einde van onze reis hebben we…

... 442 dagen "in den vreemde" doorgebracht
... in 126 verschillende hotels en guesthouses geslapen
... 23 nachten in een slaaptrein doorgebracht (in China, India en Oezbekistan)
... 10 nachten in een nachtbus geslapen (in China, Iran, India, Pakistan en Turkije)
... 5 nachten in een tent geslapen (in Kirgizië)
... 2 nachten op een boot geslapen (in Bangladesh...)
... 2 nachten in de buitenlucht geslapen (in India)
... 1 nacht in een vrachtwagen geslapen (in Kirgizië, liftend naar de grens met China)
... 1 nacht op een stoeltje op het vliegveld geslapen (in Amman, niet leuk)
... $22 betaald voor de duurste kamer (in Oezbekistan, inclusief ontbijt en diner)
... 20 roepies betaald voor onze goedkoopste kamer; dat is 22 eurocent (in Nepal)
... als langste 19 nachten op dezelfde plek doorgebracht (strand in Kovalam, India).

Accommodatie verschilt enorm per land, qua beschikbaarheid, prijsniveau en prijs-kwaliteit-verhouding. Landen die er in positieve zin uitspringen zijn:

* Kirgizië: goedkope en ontzettend leuke homestays met goed eten.
* Oezbekistan: iets duurdere B&B's die ontzettend goed en vriendelijk zijn.
* China: niet duur en altijd goed met kokend (thee)water en goede warme douches.
* Nepal: echt goed met aardige mensen en prachtige kamers voor weinig geld.
* Syrië: veel goede, schone en niet dure accommodatie met aardige mensen.
* Turkije: mooie kamers voor nog steeds niet veel geld.

Landen die er qua accommodatie (regelmatig) in negatieve zin uitspringen:
* India: ook wel vaak goed, maar meestal een strijd want vaak vies en ze beloven veel maar maken er niets van.
* Bangladesh: een goedkope, schone kamer vinden kan heel veel moeite kosten.
* Tibet: vies, vies en vies en vaak duurder dan in China.
* Jordanië: vaak goed, maar een bende als je bent aangewezen op lokale budget accommodatie met een dozijn rokende Arabieren in een goor hotelletje.

De mensen

Reizen is het mooiste wat er is en het contact met de mensen op straat is het mooiste aan reizen. Mensen maken je reis, en je indruk van en herinneringen aan een land worden vooral bepaald door de lokale bevolking met wie je iedere dag te maken hebt. Wij vonden de mensen het aardigst in…

1. Iran. Onbeschrijfelijk aardig, gastvrij en eerlijk.
2. Syrië. Eigenlijk net als in Iran - ontzettend goede mensen.
3. Pakistan. Gastvrij, eerlijk en behulpzaam.
4. Nepal. Lieve mensen die ondanks het toch grootschalige toerisme gewoon heel aardig blijven.
5. Kirgizië. Niet heel uitbundig, maar wel aardig met gevoel voor humor.
6. Turkije. Aardig en gastvrij.
7. Jordanië. Ook aardig en gastvrij.
8. Sri Lanka. Mensen in het toerisme zijn vaak verpest, maar de gewone mensen zijn erg aardig.
9. Oezbekistan. Ook niet uitbundig maar zeker wel oke - behalve de ontzettend corrupte politie.
10. Bangladesh. Erg grappige mensen waarvan je af en toe ontzettend moe wordt - als er weer 50 om je heen staan uit nieuwsgierigheid, maar ze bedoelen het alleen maar goed.
11. India. Vaak aardig, maar net zo vaak bemoeizuchtig, zelfingenomen en alleen op je geld uit. Wel de meest indrukwekkende en mooiste mensen om te bekijken en mee te maken!
12. Tibet. Een groot verschil tussen de aardige gewone mensen en de mensen in het toerisme die alles doen voor een paar centen.
13. Egypte. Weinig postieve indrukken opgedaan: vies, lui en corrupt.
14. China. Arrogant, racistisch en zonder emotie of geloof, met slechts één god: geld.

Hier hoort natuurlijk wel een onzettend grote kanttekening bij want generaliseren en iedereen over één kam scheren is nooit terecht. We hebben bijvoorbeeld ook echt wel veel aardige Chinezen en Egyptenaren ontmoet en in Syrië kom je ook wel eens iemand tegen die niet te vertrouwen blijkt. Het gaat hier uiteindelijk om een algemene indruk die toch wel goed te geven is.

Eten

We vonden het eten het best in:

1. China. Echt onzettend goed eten - iedere dag was wat eten betreft een feestje in China. We hebben ons overigens niet gewaagd aan hond, rat, kakkerlak en slang en alle andere rare dingen die de Chinezen als een delicatesse beschouwen.
2. Syrië. Heerlijk brood, mezze's, goede sandwiches, kebabs en salades - geen wonder dat je in Syrië iedere dag een paar uur aan tafel doorbrengt.
3. Zuid-India. Heerlijke curries, verse naan (brood), rijst en Indiase chai. Erg goed.

En het slechtst in:

1. Bangladesh. Koude rijst met altijd hetzelfde koude currieprutje. Ronduit slecht.
2. Noord-India. Veel van hetzelfde en niet heel goed: een linzen- en groentencurrieprutje. Niet vies maar heel weinig variatie.
3. Pakistan. Alles wordt klaargemaakt in een emmer ranzige olie zodat alles druipt van het vet. Niet veel smaak en weinig variatie. Vooral geen groenten en veel vlees.

Mooiste steden

Onze top-10 van allermooiste en meest indrukwekkende steden. Met ook hier weer een kanttekening want het is vaak appels met peren vergelijken. Varanasi is bijvoorbeeld zonder twijfel het meest indrukwekkend maar niet het mooist. De volgorde hieronder staat dus niet heel erg vast, maar dit is in ieder geval onze 10 meest bijzondere steden.

1. Yazd (Iran)
2. Bukhara (Oezbekistan)
3. Beijing (China)
4. Damascus (Syrië)
5. Varanasi (India)
6. Samarkand (Oezbekistan)
7. Jaisalmer (India)
8. Peshawar (Pakistan)
9. Esfehan (Iran)
10. Lhasa (Tibet)

Foto's

Na 15 maanden is de teller blijven staan op…
… 165 volgeschoten rolletjes
… bijna 2100 dia's
… bijna 5900 foto's
… bijna 4000 digitale foto's

Daar gaat dus wel even wat tijd inzitten om alles te bekijken en te verwerken: de mooiste dia's uitzoeken, foto's selecteren en inplakken en mooie vergrotingen laten maken. Het is in ieder geval fantastisch leuk om de foto's en dia's terug te zien.

Geld

De reis bleek een stukje goedkoper dan we vooraf hadden ingeschat. Landen in Zuid-Azië (India, Pakistan en Bangladesh) bleken het goedkoopst. China, Turkije en Oezbekistan het duurst (maar nog steeds best goedkoop).
Na 15 maanden op stap blijft de kostenteller op iets minder dan 8900 euro pp staan. Dat is gemiddeld over 442 dagen ongeveer 20 euro per persoon per dag. Dat zijn alle mogelijke kosten die we in verband met onze reis hebben gemaakt. Het grootste deel daarvan gaat op aan dagelijke kosten voor slapen, eten en vervoer, maar ook vliegtickets, verzekering en visa drukken aardig op het budget. Het plaatje - per persoon - ziet er na 15 maanden ongeveer als volgt uit:

totale uitgaven: ...8900 euro,

waarvan:
vliegtickets:........1500 euro
verzekering: ........950 euro
visa: ...................500 euro

De echte "reiskosten" bedragen dus circa 6000 euro per persoon en dat is ongeveer 13,50 euro pp per dag. Dat gaat dus voornamelijk op aan slapen en eten, maar daarvan hebben we bijvoorbeeld ook betaald: ca. 150 foto- en diarolletjes, een digitale camera, souveniers, reisgidsen, dingen naar huis sturen en boeken kopen. Als je dat er allemaal nog een keer aftrekt, blijkt dat we gemiddeld voor ca. een tientje per dag kunnen rondkomen. En dan hoef je echt niet te bezuinigen of altijd het goedkoopste te nemen. Wel moet je weten wat dingen lokaal moeten kosten, en willen en kunnen afdingen - een kunst waarin we de afgelopen maanden erg vaardig zijn geworden... Al met al is de reis goedkoper geweest dan we op voorhand hadden bedacht.

De mooiste en leukste dingen

We hebben het de hele reis ontzettend goed naar ons zin gehad, maar een aantal dingen springt er toch wel uit. In het algemeen is het leukste toch altijd het contact met de mensen en hun nieuwsgierigheid terwijl je op marktjes loopt, in de bus of trein zit of iets koopt in een winkeltje - het gewone leven en contact met de mensen op straat. Er zijn eigenlijk te veel dingen om op te noemen die heel mooi of leuk waren, maar we doen toch een poging er een paar op een rij te zetten.

De Annapurna trek (Nepal)
Drie weken aan het strand in Kovalam (Zuid-India)
Liftend van Lhasa (Tibet) naar Kathmandu (Nepal)
Paardrijden en in yurts slapen (Kirgizië)
Duiken in de Rode Zee (Egypte)
De Karakoram Highway (Noord-Pakistan)
De mensen en hun gastvrijheid in Iran en Syrië
Petra (Jordanië)
De tempelsteden van Zuid-India: Madurai, Trichy, Rameswaram
De stranden van Goa en Gokarna (India)
Onder 's wereld hoogste berg in Everest Basecamp (Tibet)
Twee dagen op de Rocket (veerboot) in Bangladesh
Het contact met mede-reizigers
Treinritten over enorme afstanden in de slaaptreinen van India
Het fantastische eten in China, Syrië en Zuid-India
De onbeschrijfelijke steden van Oezbekistan en Iran: Samarkand, Bukhara, Esfehan en Yazd
Indiase 'chai' bij een willekeurig theestalletje waar dan ook in India

De minst leuke dingen

Natuurlijk zijn er ook minder leuke dingen. Dat is onvermijdelijk en geen ramp, zolang het niets ernstigs is. We hebben in dat opzicht heel veel geluk gehad. We zijn nooit beroofd of bestolen, zijn nooit ernstig ziek geworden en hebben bijvoorbeeld ook geen tand- of kiespijn gehad of iets gekneusd of gebroken - allerlei dingen die er reden voor kunnen zijn dat je tussentijds terug naar Nederland moet. Eigenlijk mogen we dus helemaal niet zeuren over minder leuke of vervelende dingen, maar een aantal dingen noemen we toch.

Taxichauffeurs, die in bijna alle landen ontzettend onaangenaam en niet te vertrouwen zijn (uiteraard met uitzonderingen). Vooral in Centraal-Azië en Egypte zijn ze erg slecht.

Visumperikelen en de moeite die het kost om soms een land binnen te komen. Vooral Iran en Oezbekistan bleken niet heel makkelijk. Regels lijken iedere week te veranderen, het is alles behalve logisch en het kost handenvol geld. Frustrerend!

Kakkerlakken. Vooral in India en Bangladesh doe je je best om een mooi schoon hotelletje te zoeken, maar zelfs dan kan alles worden verpest door een kakkerlak in de (bad)kamer. Bah!

Nederlandse ambassades. We klagen over buitenlandse ambassades en bureaucratie, maar ook de ervaringen met Nederlandse ambassades zijn niet bepaald positief...

Corrupte politie in Centraal-Azië. Ontzettend triest om te zien hoe politie en militairen ongehinderd de lokale bevolking kunnen leegzuigen en misbruik kunnen maken van hun machtspositie. Voor ons af en toe ongemakkelijk en vooral verbazingwekkend, maar voor de mensen daar verschrikkelijk.

Met z'n tweeën bijna 15 maanden op pad - (hoe) gaat dat?

Nou, eigenlijk heel goed! En da's achteraf makkelijk praten, maar dat weet je niet vantevoren. Als het goed is ga je niet met elkaar op reis als het niet sowieso al goed zit, maar dan nog; een relatie waarin je allebei je werk en eigen prive-leven hebt is iets anders dan bijna vijftien maanden lang praktisch
24 uur per dag en zeven dagen per week met elkaar optrekken. Of en hoe dat werkt is niet echt te voorspellen denken we; dat moet gewoon blijken.

Maar dat ging dus allemaal erg goed. Vanzelfsprekend heb je af en toe een meningsverschil en heeft de één of de ander weleens een slechte dag, maar dat zijn gewoon de normale dingen. Wat erg handig is, is dat we allebei in veel dingen dezelfde voorkeuren hebben zodat we dezelfde keuzes maken en dat scheelt een hoop meningsverschillen en compromissen. We reizen allebei op dezelfde manier, vinden vaak dezelfde dingen leuk en zijn allebei enerzijds zelfstandig genoeg om niet van de ander afhankelijk te zijn, en anderzijds is het voor ons beiden ook geen probleem om dingen samen te doen.

Dat laatste is wel belangrijk. We hebben allebei ook alleen gereisd en zijn in dat opzicht allebei onafhankelijk en "gelijkwaardig" en het is niet zo dat alle ideeën en initiatieven van één van ons komen en de ander zich daar naar schikt of een volgende rol heeft. In principe zouden we deze reis ook allebei alleen hebben kunnen maken - en dat vinden we gevoelsmatig erg belangrijk.

We wisten dus vooraf niet hoe het allemaal precies zou uitpakken en of en hoe het zou gaan werken. Maar nu - na afloop - weten we in ieder geval wel dat heel erg zeker dat we het heel erg goed met elkaar kunnen vinden en samen de hele wereld aankunnen!

Wat ontzettend leuk is aan met z'n tweeën reizen, is dat je alles kan delen. Een reis is vooral een ongelofelijk persoonlijke ervaring. Je kan andere mensen verhalen vertellen en foto's laten zien, maar de echte ervaringen die je reis maken - al die plekken en mensen en kleine typische dingen -
zijn zo ontzettend uniek en persoonlijk dat ze eigenlijk niet zijn over te dragen. Behalve dus aan iemand met wie je alles samen hebt beleefd - en dat is echt heel leuk en mooi.

En verder?

En hebben we nu genoeg gezien en zijn we nu uitgereisd? Nee. Integendeel eigenlijk. We hebben zo veel gezien, maar er is nog zo ontzettend veel meer te zien en te beleven. Dat zit er blijkbaar in en gaat er waarschijnlijk (en hopelijk) nooit meer uit. Reizen houdt nooit op. De Caucasus, Ethiopië, Ladakh, Mali, Jemen, Kashmir en nog zo veel meer plaatsen.

Maar de komende tijd zit een lange reis er niet in. We gaan lekker werken en ons op andere dingen richten. Wat natuurlijk niet wil zeggen dat we helemaal niet meer weggaan want ook in een paar weken vakantie kan je mooie dingen doen - al is dat toch wel iets heel anders dan lang op reis. En wie weet op de langere termijn... zeg nooit nooit...